È nɔ zán acide aminé lɛ ɖò dotóoxwé jɛ nukɔn bo nɔ sɔnǔ nú amino acide composé lɛ, bo nɔ lɛ́ zán ye dó gbɔ azɔn nú mɛ ɖò amasin e nɔ nyí polypeptides lɛ é sín ɖiɖó mɛ. Acides aminés kanweko jɛji wɛ è nɔ zán ɖò dotóoxwé, bɔ acides aminés 22 ɖò ye mɛ bo nɔ bló proteine-, bɔ acides aminés e ma nɔ bló -protéine- ǎ lɛ é 100 jɛji wɛ ɖò ye mɛ.
Nǔ e è nɔ bló bɔ acide aminé gègě nɔ ɖ’emɛ lɛ é nɔ wà azɔ̌ taji ɖé ɖò nǔɖuɖu e è nɔ sɔ́ dó hun mɛ é kpo nǔɖuɖu e è nɔ ɖu ɖò agbaza mɛ é kpo mɛ, bo nɔ hɛn nǔɖuɖu e azinzɔnnɔ e ɖò azɔn jɛ wɛ tawun lɛ é nɔ ɖu é ɖó te kpo kanɖodonǔwu kpo, lobo nɔ hwlɛn gbɛ̀ yetɔn gán, bɔ enɛ nɔ zɔ́n bɔ ye nɔ nyí amasin e è ma sixu gɔn kpɔ́n ǎ é ɖé ɖò dotóoxwé égbé tɔn mɛ.
É ɖò mɔ̌ có, è sixu zán acide glutamique, arginine, acide aspartique, cystéine, L-DOPA, kpo acide aminé ɖevo lɛ kpo ɖokpo ɖokpo dó gbɔ azɔn vovo lɛ, ɖò taji ɔ, azinzɔn lɛ, xomɛzɔn lɛ, taglomɛzɔn lɛ, ayizɔn lɛ, kpodo adɔgbigbo sín azɔn lɛ kpo, gɔ́ nú azɔn e nɔ hɛn lanmɛ syɛn hunsin ɖagbe wá lɛ é. Gɔ́ na ɔ, nǔ e è nɔ mɔ ɖò acide aminé mɛ lɛ é ko xlɛ́ ɖɔ ye sixu wà nǔ ɖagbe ɖò kansɛ́ɛzɔn sín azɔn gbɔ nú mɛ mɛ.
Gbɛzán sín Dodónú Agbaza Tɔn lɛ
Protéines wɛ nyí nǔ agbaza tɔn e nɔ zɔ́n bɔ è nɔ nɔ gbɛ̀ é; gbɛ̀ ɔ, nǔ e nɔ nyí proteine é ɖé wɛ. Nǔ taji e ɖò proteine mɛ é wɛ nyí acide aminé. Enyi acide aminé taji ɖebǔ ma ɖò agbaza mɛ ǎ ɔ, é sixu zɔ́n bɔ agbaza mɛtɔn na w’azɔ̌ ganji ǎ, bo na lɛ́ hɛn nǔ e ɖò agbaza mɛ lɛ é gblé, bɔ ɖò nukɔnmɛ ɔ, é na dɔn azɔn wá. Enyi acide aminé e ma ɖò taji ǎ lɛ é ɖé lɛ tlɛ hwedó mɛ ɔ, é sixu zɔ́n bɔ nǔ e ɖò agbaza mɛ lɛ é na nɔ ɖyɔ. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, arginine kpo citrulline kpo ɖò taji tawun nú uree ɖiɖó; enyi è ma ɖu cystine ganji ǎ ɔ, é sixu zɔ́n bɔ insuline na jɛ dò, bɔ suklé na lɛ́ jɛji ɖò hun mɛ. Gɔ́ na ɔ, hudo cystine kpo arginine kpo tɔn nɔ jɛji tawun ɖò awěxomɛ gudo; nǔ e ɖò lanmɛ nú mɛ é ɖé sixu glɔ́n ali nú proteine lɛ sín ɖiɖó, enyi è na bo tlɛ ɖó hlɔnhlɔn e kpé é ɔ nɛ.
Nǔ e mɛxo lɛ nɔ byɔ ɖò acide aminé taji lɛ mɛ é ɖibla yì 20%–37% ɖò proteine e sín hudo è ɖó é mɛ. Acides aminés nɔ wà azɔ̌ taji ɖé ɖò nǔɖuɖu mɛ; ɖé lɛ nɔ hɛn nǔ ɖagbe wá, ɖé lɛ nɔ hɛn nǔɖuɖu lidǒ, bɔ ɖé lɛ nɔ bló bɔ nǔ nɔ cí nǔ ɖagbe ɖɔhun, kpo ɖevo lɛ kpo.
1. Acides aminés sín ɖɛkpɛ Acides aminés gègě nɔ ɖó ɖɛkpɛ, bo nɔ zɔ́n bɔ nǔɖuɖu nɔ cí vɛ̌ɛn, vivi, vɛ́sin, kpo nǔ e nɔ hɛn nǔ gblé dó mɛ wu é kpo ɖɔhun. Tryptophan nɔ hɛn nǔ gblé dó mɛ wu ǎ, bo nɔ lɛ́ víví tawun; é kpo nǔ e è nɔ mɔ ɖ’emɛ lɛ é kpo nyí nǔ e nɔ hɛn nǔ cí vivi ɖɔhun lɛ é. Acides aminés ɖé lɛ e ma nɔ xú ɖò sìn mɛ ǎ-nɔ ɖó hwɛn vɛ́sin ɖé bo nɔ nyí nǔ e è nɔ bló ɖò proteine sín hydrolyse mɛ ɖò nǔɖuɖu ɖiɖa hwenu é.
Glutamique nɔ ɖò proteine atín tɔn lɛ mɛ hugǎn, bɔ è sixu mɔ gbɔn gluten e ɖò blěehwín mɛ é xixo dó sìn mɛ gblamɛ. Acides glutamiques nɔ ɖó hwɛn xúxú kpo umami kpo, bɔ hwɛn xúxú wɛ nɔ ɖu hwɛn hugǎn. Enyi è sɔ́ alkali dó hɛn nǔ gblé dó wǔ tɔn ganji ɔ, é nɔ bló glutamate monosodique (MSG); enyi jɛ̌ ɔ wá tɔ́n gudo ɔ, glutamate sín hwɛn syɛnsyɛn ɔ nɔ bú, bɔ umami sín hwɛn ɔ nɔ lɛ́ syɛn d’eji. MSG wɛ nyí nǔ taji e ɖò monosodium glutamate mɛ é, ee nyí nǔ e nɔ bló bɔ umami nɔ syɛn d’eji bɔ è nɔ zán tawun é ɖé é.
2. Mɛ e nɔ hɛn hwɛn wá lɛ é ɖokpo Nǔ e nɔ jɛ ɖò acide aminé lɛ kpo sukle lɛ kpo tɛntin é nyí nǔ taji ɖé bo nɔ zɔ́n bɔ hwɛn kpo sinmɛ kpo nɔ tɔ́n ɖò nǔɖuɖu ɖiɖa mɛ. Ðò nǔwiwa enɛ hwenu ɔ, è nɔ ɖu acide aminé kpo suklé kpo ɖé lɛ, bɔ enɛ nɔ zɔ́n bɔ nǔ e nɔ hɛn nǔ cí é nɔ tɔ́n. Amino acides lɛ sixu lɛ hɛn gble hwenu e ye hɛn zozo ɔ bo na mɔ nu ɖagbe ɖe lɛ, alo bactéries lɛ sixu gba ye bo na mɔ nu ɖagbe ɖe lɛ. Enɛ wu ɔ, acide aminé lɛ wɛ nɔ jɛ nukɔn nú nǔ e nɔ hɛn nǔ cí lɛ é, bo nɔ lɛ́ nyí nǔɖuɖu nú nǔvínúví e nɔ hɛn nǔ gblé lɛ é.